د اکټوبر په ۴مه، د هغه سړک د پرانیستې په مراسمو کې چې د افغانستان تر چین پولې پورې جوړ شوی، د طالبانو چارواکو د خپل ختیځ ګاونډي له سړې رویې سره مخ شول.
بیجینګ نه خپل استازي دغو مراسمو ته لېږلي وو او نه یې په رسمي ډول د
دې غونډې یادونه کړې وه. د چین کلک امنیتي تدابیر لرونکې پوله هم په بشپړ ډول تړلې
پاتې وه. د پرانیستې له مراسمو څخه په خپرو شویو انځورونو کې لیدل کېدل چې د چین
امنیتي کمرې د اغزن سیمونو تر شا څارنه کوي.
د اکټوبر په ۱۱مه اخیستل شوي سپوږمکۍ انځور تایید کړه چې د طالبانو د
ادعا له مخې، نوی سړک د چین پولې ته یوازې څو لسګونه متره پاتې واټن پورې غځول شوی
دی. خو د چین د لانجو پوهنتون د افغانستان د مطالعاتو مرکز مشر، ژو یونګبیو، ازادي
راډیو ته وویل چې په نږدې راتلونکي کې د بیجینګ له خوا د دې غرنۍ لارې د پرانیستل
کېدو احتمال «بېخي کم دی.»
ژو وویل: «د افغانستان اقتصاد ډېر کوچنی دی او چین ته یې اقتصادي ارزښت
ناڅیز دی. په ورته وخت کې، د دې لارې د پرانیستلو مالي لګښتونه او امنیتي خطرونه
به ډېر زیات وي.» د منځنۍ آسیا دغه هېواد چین ته تر ډېره جلغوزي، وچ زردالو او قیمتي
ډبرې صادروي.
ژو وايي، بیجینګ له افغانستان څخه د اسلامپالو ترهګرو ګواښ تر هغو
احتمالي ګټو ډېر مهم ګڼي چې د پولې له پرانیستلو څخه یې ترلاسه کولای شي. هغه په ځانګړي
ډول د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ (ETIM) ته اشاره
وکړه؛ دا یوه وسلهواله اویغوري ډله ده چې د چین په شینجیانګ سیمه کې د یوه
اسلامي دولت د جوړولو هڅه کوي. د ملګرو ملتونو په یوه ۲۰۲۶ کال راپور کې ویل شوي چې
دغه ډله په بدخشان ولایت کې فعاله ده، یعنې په هغه سیمه کې چې نوی سړک پکې جوړ شوی
دی.
د افغانستان چارو دغه کارپوه وویل: «کابل د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ
د فعالیتونو د کنټرول په برخه کې د چین نږدې هېڅ غوښتنه هم نه ده پوره کړې. له همدې
امله، په نږدې راتلونکي کې به چین په سختۍ سره طالبانو ته نور امتیازات ورکړي.»
ژو باور لري چې د افغانستان له خوا د دې لارې، جغلاچول شوي سړک جوړول،
بیجینګ ته د یوه پیغام رسولو هڅه وه؛ دا چې طالبان په لرې پرته سیمه کې د زیربناوو
د پراختیا وړتیا لري. ویل کېږي چې دغه سړک افغان انجینرانو جوړ کړی او لګښت یې، چې
۵.۶ میلیونه ډالرو ته رسېږي، د کابل له خوا ورکړل شوی دی.
د سړک د پرانیستې په مراسمو کې، د بدخشان لپاره د طالبانو له خوا ټاکل
شوي والي، رحمتالله نجیب، ادعا وکړه چې «د سیمې په هېڅ برخه کې امنیتي ستونزې
نشته.»
د بدخشان د واخان دهلېز څو اوسېدونکو، چې دا سړک ترې تېرېږي، د دې
پراخې هیلې یادونه وکړه چې د نړۍ دویم لوی اقتصاد ته د یوې دروازې پرانیستل به په
سیمه کې ژوند بدل کړي.
د سیاحت لارښود یار محمد ازادي راډیو ته وویل: «د واخان د خلکو لپاره
دا سړک یوازې د ټرانسپورټ یوه پروژه نه ده، بلکې تر دې ډېر ارزښت لري. دا د انزوا
د کمېدو، د ژوند د شرایطو د ښه کېدو او له پراخې نړۍ سره د پیاوړو اړیکو د رامنځته
کېدو هیله پیدا کوي.»
د طالبانو له خوا بشپړ شوی سړک د هغې پروژې غځونه ده چې په ۲۰۱۹ کال کې
د هغه وخت د امریکا په ملاتړ د افغانستان د حکومت پر مهال د واخان دهلېز له لارې پیل
شوې وه. په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو د واکمنۍ له بیا ټینګېدو سره د سړک جوړولو پروژه
ودرول شوه، خو په ۲۰۲۳ کال کې بېرته پیل شوه.
محمد وايي، دغه سړک لا له وړاندې د سیمې خلکو ته ګټه رسوي، خو زیاتوي:
«د دې سړک اصلي اغېز به د چین د پولې پر رسمي پرانیستلو پورې تړلی وي.»
د طالبانو د حکومت په یوه راپور کې، چې له چین سره د احتمالي پولې د
پرانیستلو لپاره د هڅو لاملونه پکې بیان شوي، راغلي دي: «د واخان دهلېز پرانیستل
به افغانستان د ګاونډیو هېوادونو له هغو فشارونو څخه د تل لپاره خلاص کړي چې هغوی یې
د سیاسي موخو لپاره د پاکستان د کراچۍ لارې، د ګوادر بندر او د ایران د چابهار
بندر د کارولو له لارې پر موږ واردوي. دغه کار هر کال زموږ سوداګرو او هېوادوالو
ته د پام وړ مالي زیانونه اړوي.»
د چین د پولې په لوړه ارتفاع لرونکې غرنۍ سیمه کې زیربناوې، په ګډون د
هغه سړک چې ښکاري د طالبانو نوې پروژه ورته غځول شوې ده، تر یوې لسیزې ډېر وخت مخکې
جوړې شوې وې. د دغو زیربناوو موخه له افغانستان سره د چین د کلک امنیتي کنټرول
لرونکې پولې پیاوړې کول او د بیجینګ د وسلهوالو ګزمو لپاره د تګ راتګ اسانه کول
وو. چینایي رسنیو له افغانستان سره د نږدې ۷۶ کیلومتره اوږدې پولې یادونه د «ترهګرۍ
ضد مبارزې د یوې مهمې لومړۍ کرښې» په توګه کړې ده.
د واخان دهلېز د افغانستان د خاورې یوه تنګه او اوږده برخه ده چې په
نولسمه پېړۍ کې د روسیې او برتانوي امپراتوریو ترمنځ د منځنۍ آسیا پر سر د جیوپولیټیکې
سیالۍ، چې د «سترې لوبې» په نوم یادېږي، په ترڅ کې د یوه حایل په توګه رامنځته
شوه. په دې سیمه کې ژوند له سختو ستونزو او انزوا سره مل دی. د دې ستونزمن وضعیت یوه
بېلګه د ماشومانو د مړینې کچه ده، چې راپورونه یې تر ۳۰ سلنې پورې ښيي.
په مالیزیا کې مېشت د چین چارو کارپوه، احسانالله عمرخېل، هم له دې
نظر سره موافق دی چې د افغانستان نوی سړک «د افغان سوداګرو د چین بازارونو ته د
واقعي لاسرسي د برابرولو پر ځای تر ډېره سمبولیک ارزښت لري». هغه ازادي راډیو ته
وویل چې د پولې هر ډول احتمالي پرانیستل به د بیجینګ لپاره داسې وضعیت رامنځته کړي
چې «لګښتونه یې تر فرصتونو ډېر وي.»
د چینایي رسنیو هغه غبرګونونه هم د دې لیدلوري ملاتړ کوي چې د
افغانستان د سړک جوړولو په اړه په څرګند انتقادي لحن خپاره شوي دي. د اکټوبر په ۱۰مه،
د سوهو (Sohu) په مشهورې
انلاین رسنۍ کې یوه تبصرهلیکونکي په دې ټینګار وکړ چې د اوړي په موسم کې یوازې
شاوخوا درې میاشتې داسې موده وي چې د ۴،۸۰۰ مترو په لوړوالي کې دا غرنۍ لاره د موټرو
د تګ راتګ وړ وي. نوموړي همدارنګه د اسلامپالو ترهګرو ګواښ ته اشاره وکړه.
په مقاله کې په ټینګار سره پوښتل شوي وو: «په څرګنده توګه ووایو، چین
د یوې لارې په تمه نه دی، بلکې د یوه ځواب په لټه کې دی: ایا طالبان په رښتیا هم
خپله خاوره کنټرولولای شي؟ ایا د ترهګرو روزنیز کمپونه لا هم فعال دي؟ ایا د پولې
له لارې د نفوذ خطر کنټرول شوی دی؟» مقاله زیاتوي: «تر هغو چې دا ستونزې حل شوې نه
وي، اغزن سیمونه به لرې نه شي.»
تبصرهلیکونکي په پای کې لیکلي چې که افغانستان د وسلهوالو د ځپلو په برخه کې د بیجینګ تمې پوره نه کړای شي، نو «موږ به انتظار ته دوام ورکړو. چین بیړه نه لري؛ افغانستان بیړه لري.
په دې مقاله کې څرګند شوي نظرونه یوازې د لیکوال شخصي لیدلوری منعکس کوي او اړینه نه ده چې د کابل ټریبیون د اېډېټوریال دریځ استازیتوب وکړي.
