کابلټریبیون (کېټي)— د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام (ډبلیوافپي) وايي، په افغانستان کې د خوراکي توکو د یو شمېر اساسي اقلامو بیې د تېر کال د همدې مودې په پرتله لا هم لوړې دي او د کاري فرصتونو کمښت د خلکو د پېرلو وړتیا کمزورې کړې ده.
د دغه پروګرام د اوونیزې بازار ارزونې له مخې، د ۲۰۲۶ کال د اکټوبر په لومړۍ اوونۍ کې د غنمو، وریجو، خوراکي غوړیو، بورې او مالګې بیې د تېر کال په پرتله لوړې پاتې وې. د سونتوکو او کیمیاوي سرې لوړ لګښتونه هم د ټرانسپورټ، کرنیز تولید او د توکو د لېږد پر بهیر فشار زیاتوي.
د راپور له مخې، د غنمو دانو بیه په یوه اوونۍ کې ۰.۶ سلنه لوړه شوې، خو د لوړې بیې اوړو بیه ثابته پاتې شوې او د ټیټې بیې اوړو بیه ۰.۲ سلنه راکمه شوې ده. د تېر کال د همدې مودې په پرتله، د غنمو دانو او د ټیټې بیې اوړو بیې ۱۰ سلنه او د لوړې بیې اوړو بیه ۶ سلنه لوړه شوې ده.
د وریجو په بیو کې بیا اوونیز کموالی راغلی دی. د پلاوي وریجو بیه ۱.۹ سلنه او د شولې وریجو بیه ۱.۷ سلنه راټیټه شوې، خو د تېر کال په پرتله د دغو وریجو بیې په ترتیب سره ۱۷ او ۳۱ سلنه لوړې پاتې دي.
همداراز، د خوراکي غوړیو بیه د تېر کال په پرتله ۱۲ سلنه، د بورې بیه ۱۰ سلنه او د مالګې بیه ۴ سلنه لوړه شوې ده. په مقابل کې، د حبوباتو دانو بیه ۱۲ سلنه او د ډوډۍ بیه ۳ سلنه کمه شوې ده.
د ځینو سبزیو بیې راټیټې شوې دي
د خوړو نړیوال پروګرام وايي، د اکتوبر په لومړۍ اوونۍ کې د کچالو بیه ۴.۱ سلنه، د پیازو بیه ۳.۱ سلنه او د رومیانو بیه ۰.۲ سلنه راټیټه شوې ده.
سره له دې، د کچالو بیه د تېر کال په پرتله ۲۵ سلنه لوړه وه، خو د رومیانو بیه ۵۵ سلنه او د پیازو بیه ۶ سلنه د تېر کال د همدې مودې په پرتله کمه شوې ده.
د کار کمښت د خلکو د پېرلو وړتیا راټیټه کړې
د راپور له مخې، هغه کورنۍ چې د ورځني مزدورۍ له لارې خپل ژوند پر مخ وړي، د کار د فرصتونو د کمښت او د مزدونو د ټیټېدو له امله له زیاتو اقتصادي ستونزو سره مخ دي.
د یوه غیرماهر کارګر ورځنی مزد د ټیټې بیې له ۹.۹ کیلوګرامه غنمو اوړو سره برابر و. دا اندازه د تېر کال په پرتله ۱۳ سلنه او د تېرو درېیو کلونو له منځنۍ کچې څخه ۱۲ سلنه کمه ده.
ارزونه ښيي چې غیرماهر کارګرانو په اوونۍ کې په منځنۍ توګه یوازې دوه ورځې کار موندلی دی. دا کچه د تېر کال په پرتله ۱۴ سلنه او د تېرو درېیو کلونو له منځنۍ کچې څخه ۲۱ سلنه ټیټه ده. د دغو کارګرانو مزدونه هم د تېر کال په پرتله ۵ سلنه کم شوي دي.
د خوړو د بیو له محاسبې وروسته، د غیرماهر کارګرانو د پېرلو حقیقي وړتیا د تېر کال په پرتله ۲۵ سلنه او د تېرو درېیو کلونو له منځنۍ کچې څخه ۳۰ سلنه راټیټه شوې ده.
مالداران هم له اقتصادي فشار سره مخ دي
د خوړو نړیوال پروګرام په وینا، هغه کورنۍ هم د پېرلو د وړتیا له کمښت سره مخ دي چې پر مالدارۍ تکیه لري.
د راپور له مخې، د یوه کلنې ښځینه پسه په بدل کې د ټیټې بیې ۲۶۰ کیلوګرامه غنم اوړه ترلاسه کېدای شول. دا اندازه د تېر کال په پرتله ۱۲ سلنه او د تېرو درېیو کلونو له منځنۍ کچې څخه ۷ سلنه کمه ده.
د کیمیاوي سرې بیې لوړې پاتې دي
د کرنیزو توکو په بیو کې هم بېلابېل بدلونونه راغلي دي. د ډایامونیم فاسفېټ (DAP) سرې بیه په یوه اوونۍ کې ۰.۳ سلنه لوړه شوې، خو د یوریا بیه ۱.۸ سلنه راټیټه شوې ده.
د تېر کال په پرتله، د DAP سرې بیه ۱۰ سلنه او د یوریا بیه ۲۴ سلنه لوړه پاتې ده. په ورته وخت کې، د اصلاح شویو تخمونو بیه ۸ سلنه او د څارویو د خوراک بیه ۵ سلنه راکمه شوې ده.
د خوړو نړیوال پروګرام د ارزونې شمېرې ښيي چې د اساسي خوراکي توکو لوړې بیې، د کار محدود فرصتونه او د عاید کمښت د افغانانو پر اقتصادي وضعیت فشار ته دوام ورکوي. که څه هم د ځینو توکو بیې په اوونیزه کچه راټیټې شوې، خو د ډېرو کورنیو لپاره د لومړنیو خوراکي اړتیاوو پوره کول لا هم ستونزمن دي.
دغه پروګرام هره اوونۍ د خوراکي توکو بیې او نور اقتصادي شاخصونه څاري، څو وارزوي چې د بازار بدلونونه د افغان کورنیو پر خوراکي خوندیتوب او د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو پر وړتیا څه اغېز لري.
