د لووي انسټیټیوټ په یوه نوي راپور کې ویل شوي، افغانستان د لنډمهاله استخراج تړونونو له لارې خپلې پراخې معدني زېرمې عملاً په ارزانه توګه سپاري، ځکه دا تړونونه د اوږدمهاله اقتصادي پراختیا پر ځای یوازې سمدستي عوایدو ته لومړیتوب ورکوي.
دغه څېړنیز بنسټ، چې مرکز یې په سډني کې دی، خبرداری ورکړی چې افغانستان خام مواد د ارزښت د ځنځیر په ټیټه کچه صادروي، په داسې حال کې چې چین د پروسس، بیې ټاکلو او ستراتیژیک کنټرول برخه کې برلاسی دی.
راپور چې «افغانستان خپلې معدني شتمنۍ ـ او خپل راتلونکی ـ له لاسه ورکوي» نومېږي، وايي هېواد هغه سرچینې له لاسه ورکوي چې کولی شوې د اوږدمهاله ثبات او هوساینې بنسټ وګرځي.
د راپور له مخې، د طالبانو تر واکمنۍ لاندې سلګونه د کانونو تړونونه له محدود شفافیت او څارنې سره ورکړل شوي، چې ډېری یې پر چټکو مالي ګټو تمرکز لري. بهرني شرکتونه — چې ډېری یې د چین، خو همدارنګه د ایران، پاکستان او ترکیه څخه دي — خام مواد استخراجوي او له پام وړ کورني پروسس پرته یې صادروي.
راپور زیاتوي، له دې امله افغانستان ډېر لږ اقتصادي ګټه ترلاسه کوي، خو چاپېریالي او بنسټیز لګښتونه یې پر غاړه اخلي.
دغه بنسټ ټینګار کړی چې افغانستان د نړۍ له ارزښتناکو مهمو منرالونو څخه برخمن دی، لکه لیتیم، نادره ځمکني عناصر، مس او کوبالټ — چې د بیټرۍ، نوې کېدونکې انرژۍ، نیمههادي وسایلو او عصري وسلو په جوړولو کې کارېږي.
خو د راپور په وینا، د دې پر ځای چې دغه سرچینې په ستراتیژیک ډول وکارول شي، افغانستان یې د ټیټ ارزښت لرونکو توکو په توګه صادروي او د کورني صنعت د جوړولو فرصت له لاسه ورکوي.
د امریکا او د افغانستان د کانونو وزارت له خوا ترسره شویو جیولوژیکي سروې ګانو نږدې ۹۰ معدني سیمې تثبیت کړې دي، چې له دې ډلې تر ۳۰ ډېرې یې مهمې بلل شوې دي. راپور وايي، په نورو هېوادونو کې به دا ډول زېرمې هغوی د نړیوالو سرچینو د اقتصاد په مرکز بدل کړي.
راپور خبرداری ورکوي چې د افغانستان اوسنی چلند د کمزورې حکومتولۍ او لنډمهاله پرېکړو یوه بېلګه ده، چې پکې تړونونه اکثره له ستراتیژیک پلان او ملي ګټو پرته کېږي.
همدارنګه راپور زیاتوي چې چین له لسیزو راهیسې د منرالونو د پروسس او تصفیې په برخه کې نړیوال برلاسی جوړ کړی، او د افغانستان اوسنۍ تګلارې ښايي دغه برلاسی نور هم پیاوړی کړي.
په راپور کې د بېلګو په توګه د مس عینک د مسو ځنډېدلې پروژه، د زنک او سربو د خامو موادو دوامداره صادرات، او د لیتیم لرونکو سیمو بیا وېش یاد شوي دي.
راپور په پای کې وايي، افغانستان نه یوازې اقتصادي ارزښت له لاسه ورکوي، بلکې خپل ستراتیژیک نفوذ هم بایلي — یعنې هغه وړتیا چې بازارونه اغېزمن کړي، تړونونه ښه تنظیم کړي او خپل صنعتونه پراخ کړي.
په راپور کې راغلي: «د افغانستان معدني شتمني په تدریجي ډول په اتکا بدلېږي»، او خبرداری ورکوي چې که روښانه ستراتیژي رامنځته نه شي، هېواد به د اقتصادي پرمختګ پر ځای له اوږدمهاله څنډې ته کېدو سره مخ شي.
